Қазақстанда қор биржаларында сауда жасайтын азаматтар салық органдарына есеп бермеген жағдайда, салық төлемеудің салдарына тап болуы мүмкін. Бұл жауапкершілік салық заңнамасына сәйкес қарастырылған, және салық төлемегені үшін айыппұлдар мен басқа да әкімш

Инвестициялық белсенділік, әсіресе шетелдік қор биржаларында, соңғы жылдары айтарлықтай өсті. Қазақстандық азаматтар да бұл үрдістен тыс қалмады. Пандемия жеке инвесторлардың қаржылық сауаттылығын арттыруға ықпал етті, ал брокерлер мен трейдерлердің белсенді жарнамасы мен оқыту курстары инвесторларды тартты.

Биржалық сауда салық органдарының назарын аударды. Қазақстандықтар брокерлер немесе дилерлер арқылы жүздеген мың, тіпті миллиондаған теңге инвестициялайды. Мұндай табыстар салық салуға жатады.

Көптеген жаңадан бастаушылар салық органдарының онлайн саудадан алынған табыстарды білмейтінін ойлайды. Алайда, бұл қате пікір. Табыстарды декларацияламау салықтық берешек пен өсімпұлды, сондай-ақ айыппұлдарды тудыруы мүмкін.

Неге салық төлеу керек? Шетелдік қор биржасында брокерлік платформалар арқылы алынған табыс Қазақстаннан тыс көздерден алынған табыс ретінде салық салуға жатады. Салық кодексінің 332-бабы 1-тармағына сәйкес, бұл табыс мүлікті өткізу құны мен сатып алу құны арасындағы оң айырма ретінде есептеледі.

Шетелдік саудадан алынған табыс жеке табыс салығына (ЖТС) жатады және декларацияда (270.00 нысаны) көрсетілуі тиіс. ЖТС мөлшері 10% құрайды. Декларацияны салық төлеушінің тұрғылықты жері бойынша ҚР ҚМ МКК-ға есепті жылдан кейінгі жылдың 15 қыркүйегіне дейін тапсыру қажет. Мысалы, 2024 жылы биржада сауда жасаған азамат 2025 жылдың 15 қыркүйегіне дейін декларация тапсыруы тиіс.

Егер бағалы қағаздар Қазақстан қор биржасының (KASE) ресми тізімінде болса, оларды сатудан түскен табыс салық салынатын табыстан алынып тасталады. Ал егер бағалы қағаздар тек шетелдік қор биржасында болса, ЖТС төлеу қажет.

Кейбір инвесторлар салықтан жалтару үшін шетелдік банктердегі шоттарды пайдаланады. Алайда, ҚР ҚМ МКК азаматтарды салық төлеу міндетінен босатпайтынын ескертеді. Халықаралық ақпарат алмасу келісімдері шеңберінде, салық органдары шетелдік шоттар туралы ақпарат алады.

Салық төлемеу қаупі Биржалық саудадан алынған табыстарды декларацияламау және салық төлемеу әкімшілік жауапкершілікке әкеп соғады. Егер табыстар декларацияланбаса, салық органы айыппұл сала алады. Салық салу объектілерін жасыру үшін айыппұл жеке тұлғаларға төленуге тиіс салық сомасының 200%-ын құрайды. Салықтың өзін де төлеу қажет, нәтижесінде салық төлеуші бюджетке салық сомасының үш есесін төлейді.

Шетелдік банктердегі шоттарды декларацияда көрсетпеу 100 АЕК мөлшерінде айыппұлға әкеп соғады. Дегенмен, егер салық төлеуші бұрын «бос» декларация тапсырса, қосымша 270.00 нысанын тапсырған жағдайда, айыппұлдар қолданылмайды.

Қылмыстық жауапкершілік 270.00 нысанын тапсырмау немесе ЖТС төлемеу әкімшілік жауапкершіліктен бөлек, ҚК 244-бабы бойынша қылмыстық жауапкершілікке әкеп соғуы мүмкін. Салықтарды төлеуден жалтару декларацияны тапсырмау немесе табыс туралы бұрмаланған деректерді енгізу арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Мұндай әрекеттер ірі көлемде салық төлемеуге әкелсе, тұлғаға айыппұл, түзеу жұмыстары, қоғамдық жұмыстар, бас бостандығын шектеу немесе бас бостандығынан айыру жазасы қолданылуы мүмкін.

Сондықтан, қор нарығында табыс тапқысы келген азаматтар салықтық міндеттемелерін ұмытпауы тиіс. Жеке табыс салығы бойынша декларацияны жүйелі түрде тапсырып, ҚР аумағынан тыс алынған барлық табысты толық көрсету және ЖТС төлеу қажет. Бұл ӘҚБтК мен ҚК-де көзделген санкциялардан құтылуға мүмкіндік береді.